MORE RIVALRY FOR GITON
BY PETRONIUS
More Rivalry for Giton is the name given on this website for ease of reference to the unnamed chapters 91 to 99 of the Satyricon by the Roman writer Petronius. It is the fifth of the seven parts into which the Satyricon is divided here.
A line of five ***** represents a gap of any length in the surviving text, which has survived only in fragments, and what is likely to have been recounted in it must be deduced or guessed. The translation is by Paul Dinnage for The Satyricon of Petronius published by Spearman & Calder of London in 1953.
91 i – 92 ix
Griefstricken over being deserted by his sixteen-year-old boyfriend Giton, Encolpius, the narrator, has befriended Eumolpus, an old man just met in an art gallery. Following a break in the surviving text, …
|
I saw Giton standing against the wall with towels and scrapers, sad and perturbed. Clearly an unwilling, servant. And to confirm what I saw. . . He turned me a face softened with joy, and said, “Pity me, brother.[1] I can open my heart only where there are no weapons. Take me from this bloody robber, and punish your repentant judge with whatever brutalities in my misery.” |
[91 i] video Gitona cum linteis et strigilibus parieti applicitum tristem confusumque. [ii] scires non libenter servire. itaque ut experimentum oculorum caperem convertit ille solutum gaudio vultum et “miserere” inquit “frater. ubi arma non sunt, libere loquor. eripe me latroni cruento et qualibet saevitia paenitentiam iudicis tui puni. satis magnum erit misero solacium, tua voluntate cecidisse.” [iii] supprimere ego querelam iubeo, ne quis consilia deprehenderet, relictoque Eumolpo—nam in balneo carmen recitabat—per tenebrosum et sordidum egressum extraho Gitona raptimque in hospitium meum pervolo. [iv] praeclusis deinde foribus invado pectus amplexibus et perfusum os lacrimis vultu meo contero. [v] diu vocem neuter invenit; nam puer etiam singultibus crebris amabile pectus quassaverat. |

|
“Oh, unworthy weakness,” I cried. “I love you although you left me. And where a gaping wound was in my heart, no scar can be found. What have you to say, you who yielded to an outsider’s love? Did I deserve that injury?” It was now quite dark. The woman had seen to my order for supper, when Eumolpus knocked at the door. |
[91 vi] “o facinus” inquam “indignum, quod amo te quamvis relictus, et in hoc pectore, cum vulnus ingens fuerit, cicatrix non est. quid dicis, peregrini amoris concessio? dignus hac iniuria fui?” [vii] postquam se amari sensit, supercilium altius sustulit “nec amoris arbitrium ad alium iudicem [de]tuli. sed nihil iam queror, nihil iam memini, si bona fide sententiam emendas.” [viii] haec cum inter gemitus lacrimasque fudissem, detersit ille pallio vultum et “quaeso” inquit “Encolpi, fidem memoriae tuae appello: ego te reliqui an tu me prodidisti? equidem fateor et prae me fero: cum duos armatos viderem, ad fortiorem confugi.” [ix] exosculatus pectus sapientia plenum inieci cervicibus manus, et ut facile intellegeret redisse me in gratiam et optima fide reviviscentem amicitiam, toto pectore adstrinxi. [92 i] et iam plena nox erat mulierque cenae mandata curaverat, cum Eumolpus ostium pulsat. [ii] interrogo ego: “quot estis?” obiterque per rimam foris speculari diligentissime coepi, num Ascyltos una venisset. [iii] deinde ut solum hospitem vidi, momento recepi. ille ut se in grabatum reiecit viditque Gitona in conspectu ministrantem, movit caput et “laudo” inquit “Ganymedem. [iv] oportet hodie bene sit.” non delectavit me tam curiosum principium timuique ne in contubernium recepissem Ascylti parem. [v] instat Eumolpus, et cum puer illi potionem dedisset, “malo te” inquit “quam balneum totum” |

|
He drained the cup dry in one gulp and said he had never tasted anything more acid. |
[92 v] siccatoque avide poculo negat sibi umquam acidius fuisse. [vi] “nam et dum lavor” ait “paene vapulavi, quia conatus sum circa solium sedentibus carmen recitare, et postquam de balneo tamquam de theatro eiectus sum, circuire omnes angulos coepi et clara voce Encolpion clamitare. [vii] ex altera parte iuvenis nudus, qui vestimenta perdiderat, non minore clamoris indignatione Gitona flagitabat. [viii] et me quidem pueri tamquam insanum imitatione petulantissima deriserunt, illum autem frequentia ingens circumvenit cum plausu et admiratione timidissima. [ix] habebat enim inguinum pondus tam grande, ut ipsum hominem laciniam fascini crederes. |
93 iv – 95 i
Eumolpus continues his speech and then changes to verse, for which Encolpius admonishes him.
| For saying this I was rebuked by Giton, a gentle soul, and he said I was wrong to abuse my elders, I forgot my duties as a host, by my impoliteness I was spoiling the meal I had been kind enough to arrange for him. He gave me a great deal more advice both tolerant and shy that went well with his personal beauty. | [93 iv] sic me loquentem obiurgavit Giton, mitissimus puer, et negavit recte facere, quod seniori conviciarer simulque oblitus officii mensam, quam humanitate posuissem, contumelia tollerem, multaque alia moderationis verecundiaeque verba, quae formam eius egregie decebant |
*****
|
“How very fortunate your mother was,” said Eumolpus, “‘to give birth to a child like you. Be good and do well! How rare it is to see wisdom and beauty combined! And don’t think you have been wasting your breath. You have found a lover! I will fill my poems with your praises. As your protector and teacher, I shall follow you everywhere, even without your permission.[7] There’s no harm done to Encolpius; he has another love.” |
[94 i] “o felicem” inquit “matrem tuam, quae te talem peperit: macte virtute esto. raram fecit mixturam cum sapientia forma. [ii] itaque ne putes te tot verba perdidisse, amatorem invenisti. ego laudes tuas carminibus implebo. ego paedagogus et custos etiam quo non iusseris sequar. nec iniuriam Encolpius accipit, alium amat.” [iii] profuit etiam Eumolpo miles ille, qui mihi abstulit gladium; alioquin quem animum adversus Ascylton sumpseram, eum in Eumolpi sanguinem exercuissem. nec fefellit hoc Gitona. [iv] itaque extra cellam processit tamquam aquam peteret, iramque meam prudenti absentia extinxit. [v] paululum ergo intepescente saevitia “Eumolpe” inquam “iam malo vel carminibus loquaris quam eiusmodi tibi vota proponas. et ego iracundus sum et tu libidinosus: vide quam non conveniat his moribus. [vi] puta igitur me furiosum esse, cede insaniae, id est ocius foras exi.” [vii] confusus hac denuntiatione Eumolpus non quaesiit iracundiae causam, sed continuo limen egressus adduxit repente ostium cellae meque nihil tale expectantem inclusit, exemitque raptim clavem et ad Gitona investigandum cucurrit. [viii] inclusus ego suspendio vitam finire constitui. et iam semicinctio lecti stantis ad parietem spondam vinxeram cervicesque nodo condebam, cum reseratis foribus intrat Eumolpus cum Gitone meque a fatali iam meta revocat ad lucem. [ix] Giton praecipue ex dolore in rabiem efferatus tollit clamorem, me utraque manu impulsum praecipitat super lectum. |

|
“You’re wrong, Encolpius,” he said, “if you think you can bring about your own death before I die. I thought of it first. I was looking for a sword at Ascyltos’ place. If I hadn’t found you I would have jumped over a precipice. And just to show that death is never far from those who seek it, watch for yourself what you wanted me to see.” |
[94 x] “erras” inquit “Encolpi, si putas contingere posse ut ante moriaris. prior coepi; in Ascylti hospitio gladium quaesivi. [xi] ego si te non invenissem, petiturus [per] praecipitia fui. et ut scias non longe esse quaerentibus mortem, specta invicem quod me spectare voluisti.” [xii] haec locutus mercennario Eumolpi novaculam rapit et semel iterumque cervice percussa ante pedes collabitur nostros. [xiii] exclamo ego attonitus, secutusque labentem eodem ferramento ad mortem viam quaero. [xiv] sed neque Giton ulla erat suspicione vulneris laesus neque ego ullum sentiebam dolorem. rudis enim novacula et in hoc retusa, ut pueris discentibus audaciam tonsoris daret, instruxerat thecam. [xv] ideoque nec mercennarius ad raptum ferramentum expaverat nec Eumolpus interpellaverat mimicam mortem. |

95 vii
The landlord gets into a fight with Eumolpus and Encolpius takes the opportunity to shut the latter out.
| I was left without a rival, and had the room to myself for the rest of the night. | [95 vii] redditaque scordalo vice sine aemulo scilicet et cella utor et nocte. |
96 i-iv
The cooks and lodgers join in manhandling Eumolpus.
| We saw everything through a hole in the door, made not long before when the handle was wrenched off, and I cheered them on as Eumolpus got a drubbing. Giton, with his usual compassion, was all for opening the door and helping the man in his peril. But with my resentment still burning, I did not stay my hand, but fetched the kind-hearted child a sharp blow on the head with my clenched fist. He sat down on the bed to cry. | [96 i] videbamus nos omnia per foramen valvae, quod paulo ante ansa ostioli rupta laxaverat, favebamque ego vapulanti. [ii] Giton autem non oblitus misericordiae suae reserandum esse ostium succurrendumque periclitanti censebat. [iii] ego durante adhuc iracundia non continui manum, sed caput miserantis stricto acutoque articulo percussi. [iv] et ille quidem flens consedit in lecto. |
97 i – 99 ii
The fighting ends when the manager of the lodging-house, Bargates, appears.
|
While Eumolpus was having a few private words with Bargates, a crier came into the place with a constable and quite a few others. Waving a torch that spread more smoke than light, he made this announcement: ‘“Lost recently in the public baths; one boy, aged about sixteen, curly-headed, effeminate, attractive, answers to the name of Giton. One thousand pieces reward on return or for information as to his whereabouts.” |
[97 i] dum Eumolpus cum Bargate in secreto loquitur, intrat stabulum praeco cum servo publico aliaque sane non modica frequentia, facemque fumosam magis quam lucidam quassans haec proclamavit: [ii] “puer in balneo paulo ante aberravit, annorum circa XVI, crispus, mollis, formosus, nomine Giton. si quis eum reddere aut commonstrare voluerit, accipiet nummos mille.” [iii] nec longe a praecone Ascyltos stabat amictus discoloria veste atque in lance argentea indicium et fidem praeferebat. [iv] imperavi Gitoni ut raptim grabatum subiret annecteretque pedes et manus institis, quibus sponda culcitam ferebat, ac sic ut olim Ulixes prono arieti adhaesisset, extentus infra grabatum scrutantium eluderet manus. [v] non est moratus Giton imperium momentoque temporis inseruit vinculo manus et Ulixem astu simillimo vicit. [vi] ego ne suspicioni relinquerem locum, lectulum vestimentis implevi uniusque hominis vestigium ad corporis mei mensuram figuravi. [vii] interim Ascyltos ut pererravit omnes cum viatore cellas, venit ad meam, et hoc quidem pleniorem spem concepit quo diligentius oppessulatas invenit fores. [viii] publicus vero servus insertans commissuris secures claustrorum infirmitatem laxavit. [ix] ego ad genua Ascylti procubui et per memoriam amicitiae perque societatem miseriarum petii ut saltem ostenderet fratrem. immo ut fidem haberent fictae preces, “scio te” inquam “Ascylte, ad occidendum me venisse. quo enim secures attulisti? itaque satia iracundiam tuam: praebeo ecce cervicem, funde sanguinem, quem sub praetextu quaestionis petisti.” [x] amolitur Ascyltos invidiam et se vero nihil aliud quam fugitivum suum dixit quaerere, nec mortem hominis concupisse [nec] supplicis, utique eius quem etiam post fatalem rixam habuerit carissimum. |
|
But the constable was no idler. He took a cane from the innkeeper and pushed it under the bed, and poked it in everything, even the holes in the walls. Giton shrank from the thrusts, drew in his breath most gently, and held a téte-a-téte with the bed-bugs. ***** Always and everywhere, I have lived by enjoying each day as if it were the last and its light should never return.” ***** My face streaming with tears, I begged and prayed him to be friends with me again. I said it was not in the power of lovers to control their raging jealousy. |
[98 i] at non servus publicus tam languide agit, sed raptam cauponi harundinem subter lectum mittit omniaque etiam foramina parietum scrutatur. subducebat Giton ab ictu corpus et retento timidissime spiritu ipsos sciniphes ore tangebat. [ii] Eumolpus autem, quia effractum ostium cellae neminem poterat excludere, irrumpit perturbatus et “mille” inquit “nummos inveni; iam enim persequar abeuntem praeconem et in potestate tua esse Gitona meritissima proditione monstrabo.” [iii] genua ego perseverantis amplector, ne morientes vellet occidere, et “merito” inquam “excandesceres, si posses perditum ostendere. nunc inter turbam puer fugit, nec quo abierit suspicari possum. per fidem, Eumolpe, reduc puerum et vel Ascylto redde.” [iv] dum haec ego iam credenti persuadeo, Giton collectione spiritus plenus ter continuo ita sternutavit ut grabatum concuteret. [v] ad quem motum Eumolpus conversus salvere Gitona iubet. remota etiam culcita videt Ulixem, cui vel esuriens Cyclops potuisset parcere. [vi] mox conversus ad me “quid est” inquit “latro? ne deprehensus quidem ausus es mihi verum dicere. immo ni deus quidam humanarum rerum arbiter pendenti puero excussisset indicium, elusus circa popinas errarem.” ***** [99 i] “ego sic semper et ubique vixi, ut ultimam quamque lucem tamquam non redituram consumerem.” ***** [ii] profusis ego lacrimis rogo quaesoque ut mecum quoque redeat in gratiam: neque enim in amantium esse potestate furiosam aemulationem; |

Eumolpus relents in his anger and the three of them leave the lodgings together to board a ship.
Continue to VI. The Sea Voyage
[1] Dinnage translates frater literally as “brother” throughout the Satyricon, but in a homosexual context like this it means a lover and it is thus translated in many other editions.
[2] Ganymede is a synonym for a highly desirable boy, after the famous Trojan boy abducted by Zeua. Encolpius and Eumolpus have only just seen a painting of that event in a gallery (83 iii).
[3] Encolpius’s fear will surely have been increased by Eumolpus having just told him how he seduced a boy at Pergamon (85-87).
[4] “ ‘A whole bathful (of beautiful boys)’. Container for the things contained; Pliny, N[atural[ H[istory] 33.40 comments that the beauty of the boys has transformed the baths.” (Gareth Schmeling in his A Commentary on the Satyrica of Petronius, OUP, 2011, p. 380). As later in pre-20th century Moslem cities, the attendants at public baths were boys and their attraction and availability an added reason for men to go to them.
[5] He means Ascyltos, invariably described as a iuvenis (young man or youth).
[6] In contrast to Greeks, Romans admired big cocks, in most cases openly, as embodiments of masculine superiority (Craig A. Williams, Roman Homosexuality, 2nd edition, OUP, 2010, pp. 94-97). Though a man who showed too much interest in them was open to suspicion of being a despised cinaedus (pathic), as many of Martial’s epigrams make clear, one should not confuse this with simple but genuine deferential admiration.
[7] Another reminder to a jealous Encolpius as to what Euolpus had just told him about taking advantage of his position as tutor to a boy in Pergamon to seduce him.
[8] In Homer’s The Odyssey IX 431 ff, the hero Odysseus (Latin: Ulysses) and his followers escape the monstrous Cyclops by hiding unde rams.
[9] Owners of runaway slaves (such as Ascyltos is implicitly claiming Giton was) had the right to search another person’s property to regain them.
Comments powered by CComment